Từ Khoa học cơ bản đến STEAM: Dấu ấn học thuật trong kiến tạo nền tảng giáo dục sáng tạo

  Trong dòng chảy phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ và trí tuệ nhân tạo, giáo dục STEAM (Science Technology Engineering Art Maths) ngày càng được nhìn nhận như một hướng tiếp cận chiến lược nhằm hình thành năng lực sáng tạo, tư duy hệ thống và khả năng giải quyết vấn đề cho người học. Tuy nhiên, một trong những thách thức cốt lõi đặt ra hiện nay là làm thế nào để STEAM không trở thành sự tích hợp hình thức, mà thực sự được xây dựng trên nền tảng khoa học vững chắc. Bài viết của PGS. TS. Phù Chí Hòa tại Hội thảo Khoa học Cơ bản năm 2025 đã đóng góp một cách tiếp cận học thuật có chiều sâu, khẳng định vai trò trung tâm của khoa học cơ bản (KHCB) trong việc kiến tạo và dẫn dắt giáo dục STEAM trong kỷ nguyên AI.

PGS. TS. Phù Chí Hòa tại Hội thảo Khoa học Cơ bản năm 2025

  Đóng góp nổi bật đầu tiên của tác giả là việc tái định vị khoa học cơ bản không chỉ như một lĩnh vực nghiên cứu thuần túy, mà là hệ giá trị cốt lõi và nguồn sinh thành tri thức cho giáo dục STEAM. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, tác giả làm rõ mối quan hệ đối ngẫu giữa KHCB và STEAM: KHCB cung cấp các nguyên lý nền tảng, còn STEAM là không gian để chuyển hóa tri thức ấy thành sáng tạo, ứng dụng và giá trị xã hội. Cách tiếp cận này góp phần làm sâu sắc thêm nền tảng lý luận cho giáo dục STEAM, đồng thời tránh xu hướng giản lược STEAM thành các hoạt động trải nghiệm rời rạc, thiếu chiều sâu khoa học

Kết nối tư duy khoa học kinh điển với giáo dục STEAM hiện đại

  Một đóng góp học thuật nổi bật của tác giả nằm ở cách tiếp cận giàu chiều sâu khi vận dụng các minh chứng khoa học kinh điển của nhân loại để soi chiếu và làm sáng tỏ bản chất của giáo dục STEAM trong bối cảnh đương đại. Thay vì tiếp cận STEAM như một mô hình giáo dục mới xuất hiện do yêu cầu của chuyển đổi số hay công nghiệp 4.0, tác giả đã đặt STEAM vào dòng chảy liên tục của lịch sử khoa học, nơi khoa học cơ bản giữ vai trò khởi nguyên và dẫn dắt mọi đột phá công nghệ.

  Thông qua các công trình của Albert Einstein, tác giả chỉ ra rằng những bước tiến mang tính cách mạng của khoa học và công nghệ không khởi phát từ nhu cầu ứng dụng tức thời, mà từ tư duy trừu tượng, dám vượt ra ngoài giới hạn của trực giác thông thường. Thuyết tương đối và những đóng góp của Einstein cho vật lý hiện đại đã trở thành nền tảng cho hàng loạt công nghệ then chốt như định vị toàn cầu (GPS), truyền thông vệ tinh hay năng lượng hạt nhân – những thành tựu ngày nay thường được khai thác trong các hoạt động STEAM. Qua đó, tác giả khẳng định: STEAM muốn bền vững phải được nuôi dưỡng từ khả năng tư duy lý thuyết sâu sắc, chứ không chỉ từ thao tác kỹ thuật hay trải nghiệm thực hành đơn thuần.

  Với James Clerk Maxwell, tác giả làm rõ mối liên hệ chặt chẽ giữa khoa học cơ bản và sự hình thành các hệ sinh thái công nghệ hiện đại. Bốn phương trình Maxwell – vốn là sản phẩm của tư duy toán học và vật lý thuần túy – đã mở ra kỷ nguyên truyền thông không dây, đặt nền móng cho điện thoại di động, internet và trí tuệ nhân tạo kết nối. Từ minh chứng này, bài viết cho thấy STEAM không thể tách rời toán học và vật lý nền tảng; ngược lại, chính những cấu trúc trừu tượng ấy mới là “ngôn ngữ chung” giúp người học hiểu, thiết kế và sáng tạo các hệ thống công nghệ phức hợp.

  Ở lĩnh vực khoa học sự sống, tác giả sử dụng hình tượng Louis Pasteur và Gregor Mendel để làm nổi bật chiều kích nhân văn và liên ngành của giáo dục STEAM. Những phát hiện về vi sinh vật, tiệt trùng, vắc-xin hay quy luật di truyền không chỉ làm thay đổi y học và nông nghiệp, mà còn góp phần cải thiện chất lượng sống của nhân loại. Từ đó, tác giả nhấn mạnh rằng STEAM không đơn thuần phục vụ phát triển công nghệ, mà còn hướng đến giải quyết các vấn đề xã hội và nâng cao phúc lợi con người, nơi khoa học, đạo đức và trách nhiệm xã hội gắn bó mật thiết với nhau.

  Đặc biệt, việc đưa định lý bất toàn của Kurt Gödel vào phân tích đã mở ra một chiều sâu triết học hiếm thấy trong các nghiên cứu về STEAM. Tác giả cho rằng, Gödel không chỉ đặt ra giới hạn của các hệ logic hình thức, mà còn nhắc nhở con người về tính khiêm nhường của tri thức khoa học. Trong giáo dục STEAM, điều này có ý nghĩa quan trọng khi giúp người học nhận thức rằng không có mô hình, thuật toán hay công nghệ nào là tuyệt đối hoàn hảo. Chính ý thức về giới hạn ấy lại trở thành động lực thúc đẩy sáng tạo, phản biện và đổi mới liên tục.

  Hình ảnh Marie Curie được tác giả sử dụng như một biểu tượng tiêu biểu cho sự hội tụ giữa khoa học cơ bản, ứng dụng công nghệ và giá trị nhân văn. Những nghiên cứu về phóng xạ – xuất phát từ tò mò khoa học thuần túy – đã mở ra các liệu pháp điều trị ung thư, cứu sống hàng triệu con người. Qua đó, tác giả khẳng định STEAM, ở tầng sâu nhất, không chỉ là sự tích hợp các lĩnh vực khoa học – kỹ thuật – nghệ thuật, mà còn là sự kết tinh của lý tưởng phụng sự con người, nơi tri thức gắn liền với trách nhiệm xã hội và đạo đức khoa học.

  Từ hệ thống minh chứng đó, tác giả đi đến một luận điểm có giá trị học thuật cao: STEAM không phải là sự “mới hóa” mang tính hình thức của giáo dục, mà là sự tiếp nối logic và tất yếu của truyền thống khoa học nhân loại. Đó là truyền thống nơi tư duy trừu tượng (toán học, vật lý), tư duy sáng tạo (thiết kế, kỹ thuật), và chiều sâu nhân văn (nghệ thuật, đạo đức, văn hóa) cùng hội tụ trong một chỉnh thể thống nhất. Cách tiếp cận này đã góp phần mở rộng nền tảng triết lý của giáo dục STEAM, giúp STEAM vượt ra khỏi khuôn khổ phương pháp dạy học, để trở thành một triết lý giáo dục toàn diện, hướng đến phát triển con người sáng tạo, có bản lĩnh khoa học và trách nhiệm xã hội trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Đóng góp vào định hướng phát triển giáo dục STEAM tại Việt Nam

  Từ nền tảng lý luận vững chắc của khoa học cơ bản, tác giả đã phát triển một hệ thống luận điểm có ý nghĩa định hướng chiến lược cho quá trình xây dựng và phát triển giáo dục STEAM tại Việt Nam trong bối cảnh toàn ngành đang triển khai các nghị quyết lớn của Đảng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục – đào tạo. Thay vì tiếp cận STEAM như một mô hình kỹ thuật mang tính phong trào, bài viết đặt STEAM trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, coi đây là một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái khoa học – giáo dục – công nghệ nhằm nâng cao năng lực nội sinh và sức cạnh tranh của đất nước.

  Một đóng góp quan trọng của tác giả là việc nhấn mạnh yêu cầu đầu tư dài hạn, có trọng tâm cho khoa học cơ bản như điều kiện tiên quyết để STEAM phát huy đúng bản chất và vai trò động lực đối với đổi mới sáng tạo. Theo tác giả, nếu thiếu nền tảng khoa học cơ bản đủ mạnh, giáo dục STEAM dễ rơi vào tình trạng thiên về thao tác kỹ thuật, lắp ghép công nghệ hoặc sao chép mô hình, không tạo ra giá trị tri thức mới. Do đó, đầu tư cho KHCB không chỉ là đầu tư cho nghiên cứu, mà còn là đầu tư cho chất lượng và chiều sâu của giáo dục STEAM trong dài hạn.

  Từ góc độ tham vấn chính sách, bài viết gợi mở một số định hướng quan trọng trong xây dựng và triển khai các chương trình STEAM ở Việt Nam. Trước hết, STEAM cần được thiết kế gắn chặt với hoạt động nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản trong các trường đại học và viện nghiên cứu, nhằm tạo môi trường học tập – sáng tạo dựa trên tri thức gốc, thay vì tách rời giữa dạy học và nghiên cứu. Cách tiếp cận này giúp người học tiếp cận sớm với tư duy khoa học, phương pháp nghiên cứu và văn hóa học thuật, từ đó hình thành năng lực sáng tạo bền vững.

  Bên cạnh đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đội ngũ giáo viên và giảng viên trong việc hiện thực hóa giáo dục STEAM. Theo quan điểm được nêu trong bài viết, phát triển STEAM không thể chỉ dựa vào trang thiết bị hay chương trình tích hợp, mà cần đầu tư bài bản cho đào tạo, bồi dưỡng giáo viên có nền tảng khoa học cơ bản vững vàng, đồng thời làm chủ phương pháp dạy học liên ngành và tư duy thiết kế. Đây là điểm đóng góp có giá trị thực tiễn cao, phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trong giai đoạn hiện nay.

  Ở tầm vĩ mô, những luận điểm của tác giả góp phần làm rõ mối liên hệ giữa giáo dục STEAM và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu tự chủ công nghệ và hội nhập quốc tế. STEAM, theo cách tiếp cận của tác giả, không chỉ phục vụ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp ngắn hạn, mà hướng tới hình thành lớp nhân lực có tư duy nền tảng, khả năng nghiên cứu, sáng tạo và thích ứng linh hoạt trước những biến đổi nhanh chóng của khoa học – công nghệ. Chính điều này làm cho bài viết vượt ra ngoài khuôn khổ một tham luận học thuật, trở thành tài liệu có giá trị tham khảo trong hoạch định chính sách giáo dục và phát triển khoa học – công nghệ của Việt Nam.

Khai phóng trí tuệ và nuôi dưỡng khát vọng tự cường khoa học

  Ở tầng sâu hơn của tiếp cận học thuật, đóng góp của tác giả đối với khoa học và giáo dục STEAM thể hiện rõ nét ở việc đặt trọng tâm vào khai phóng trí tuệ và bồi đắp nhân cách khoa học cho người học. Theo quan điểm được trình bày trong bài viết, STEAM chỉ thực sự phát huy giá trị khi vượt ra khỏi vai trò của một mô hình dạy học tích hợp kỹ thuật, để trở thành môi trường nuôi dưỡng tư duy phản biện, khả năng đặt vấn đề từ gốc rễ và năng lực tự học suốt đời – những phẩm chất cốt lõi của con người trong xã hội tri thức và kỷ nguyên số. Cách tiếp cận này giúp STEAM tránh được nguy cơ giản lược thành các hoạt động trải nghiệm mang tính thao tác, thiếu chiều sâu nhận thức.

  Tác giả đặc biệt nhấn mạnh nhân cách khoa học như một thành tố không thể tách rời trong giáo dục STEAM. Nhân cách ấy được hình thành từ tinh thần tôn trọng sự thật, ý thức phản biện khoa học, thái độ khiêm nhường trước giới hạn của tri thức và trách nhiệm xã hội của người làm khoa học. Theo đó, giáo dục STEAM không chỉ nhằm tạo ra những người “biết làm công nghệ”, mà còn hướng đến hình thành những công dân có khả năng sử dụng tri thức khoa học một cách có đạo đức, nhân văn và vì lợi ích chung của cộng đồng. Đây là điểm đóng góp quan trọng, mở rộng chiều kích đạo đức và xã hội trong các nghiên cứu về STEAM.

  Từ nền tảng này, tác giả đã góp phần mở rộng khái niệm STEAM từ một mô hình giáo dục kỹ thuật sang một triết lý giáo dục toàn diện, nơi khoa học, công nghệ, nghệ thuật và nhân văn được tích hợp trong một chỉnh thể thống nhất nhằm phát triển con người toàn diện. STEAM, theo cách hiểu này, không chỉ phục vụ mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình kiến tạo con người sáng tạo, có bản lĩnh khoa học, có khả năng thích ứng và dẫn dắt xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.

  Với hệ thống luận điểm chặt chẽ, dẫn chứng khoa học phong phú và tầm nhìn mang tính chiến lược, bài viết của PGS.TS Phù Chí Hòa đã đóng góp quan trọng vào việc làm rõ nền tảng khoa học, triết lý giáo dục và giá trị nhân văn của giáo dục STEAM. Không chỉ dừng lại ở một tham luận học thuật, công trình còn hàm chứa thông điệp có ý nghĩa định hướng lâu dài: đầu tư cho khoa học cơ bản và giáo dục STEAM chính là đầu tư cho tri thức gốc, cho con người và cho khát vọng tự cường khoa học của dân tộc trong hành trình phát triển bền vững của Việt Nam trong thời đại trí tuệ nhân tạo. htkhoa hoc co ban 2025.template.banchinh1 (2)_639020166084536929.pdf

BVK